Pada awal bulan April tahun ini, seorang professor dari Universiti Malaya mengulas bahawa seorang bapa boleh memaksa anak perempuannya untuk berkahwin dengan lelaki pilihan keluarganya tanpa kerelaan anak perempuan tersebut, dan perkawinan tersebut sah menurut Islam. Pada masa yang sama, Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam Kelantan 1983 (EUKI) menyatakan bahawasanya tertakluk kepada beberapa syarat tertentu, seorang wanita yang masih anak dara, yang mana walinya adalah wali mujbir (samada bapa kandung atau datuk sebelah bapa) boleh dinikahkan tanpa persetujuan dari wanita itu sendiri.

Walau bagaimanapun, pada penghujung minggu yang sama, pihak berkuasa tertinggi agama Kerajaan Arab Saudi telah menegah amalan kahwin paksa (menikahkan wanita tanpa persetujuannya), dengan alasan bahawa amalan tersebut bertentangan dengan peruntukan shariah. Para ulama berpendapat sesiapa yang memaksa seseorang wanita itu berkahwin tanpa kerelaan adalah mengingkari perintah Allah swt dan Rasulnya, dan amalan tersebut adalah satu ketidakadilan yang nyata dan tidak menepati ciri-ciri dan nilai-nilai dalam Islam. Kaedah undang-undang di negara-negara seperti Algeria, Iraq, Syria, Jordan, Morocco, Philipina dan beberapa negeri dalam Malaysia juga menegah amalan ijbar.

Jika terdapat kaedah undang-undang di kebanyakan negara yang menegah amalan ini, persolannya kenapa amalan ini dibenarkan sebagaimana komen yang diberikan oleh professor dari Universiti Malaya dan peruntukan dalam Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam Kelantan 1983?

Persoalan ini menjadi topik perbincangan dalam dunia Islam, di mana, setelah fiqh yang dirumuskan dalam mazhab-mazhab utama semenjak abad-abad yang laluditerima sebagai doktrin undang-undang yang muktamad, pembaharuan terkini terhadap undang-undang sedang cuba mengembalikan semula semangat dan ajaran Al Quran dan Sunnah yang sebenar.

Sejarah dan Perkembangan Undang-Undang Islam

Perkembangan Undang-Undang Islam boleh dibahagikan kepada beberapa jangkamasa. Pada peringkat awal perkembangannya, undang-undang shariah merupakan ajaran yang diwahyukan kepada Rasulullah saw, yang mana ajaran tersebut telah mereformasikan amalan, cara hidup dan kebudayaan umat ketika zaman pra Islam, termasuk yang berkaitan dengan wanita dan keluarga (rujuk Jadual 1). Di zaman pemerintahan Khalifah al-Rashidin pula, amalan undang-undang yang di ikuti ialah ajaran Al Quran dan Sunnah, amalan-amalan dari Rasulullah saw serta dua sumber undang-undang tambahan iaitu ijma’ dan qiyas.

Dalam jangkamasa 400 tahun, hadith–hadith telah dikumpul dan sains pengajian hadith (ulum al-hadith) telah berkembang. Wujud juga mazhab-mazhab yang menjadikan fiqh, iaitu usaha pentafsiran ulama-ulama (ijtihad) terhadap Quran dan Sunnah, sebagai kanun. .Selepas era ini berakhir, pintu ijtihad dianggap sudah tertutup. Ulama- ulama tidak lagi bebas memberikan pentafsiran sendiri terhadap shariah, tetapi patuh kepada doktrin taqlid, iaitu berlandaskan kepada fiqh yang termaktub dalam salah satu mazhab utama. Dengan itu, empat mazhab utama iaitu Hanafi, Maliki, Syafi’i dan Hanbali menjadi asas kepada kebanyakan undang-undang fahaman Sunni di dalam dunia Islam hari ini.

Setelah mencapai kemerdekaan dari jajahan kolonialisma Eropah, kebanyakan negara mengembalikan semula amalan ijtihad seiring dengan usaha mengkanunkan dan mengubahsuai undang-undang, walaupun kebanyakannya mengikut kaedah talfiq (penggabungan) atau takhayyur (pemilihan) yang menggantikan peruntukan-peruntukan tertentu dengan peruntukan dari mazhab-mazhab lain yang dirasakan kurang mendiskriminasi.

Dalam beberapa dekad terbaru ini, terdapat golongan terpelajar yang menganjurkan supaya diadakan penggubalan undang-undang baru berdasarkan kepada pendekatan kesaksamaan, walau memerlukan perubahan/perpindahan dari pentafsiran mazhab-mazhab utama sekalipun. Alasannya, para ulama adalah bertanggungjawab untuk memperkukuhkan dan menyeru ke arah ajaran-ajaran Quran (shariah), bukan semata-mata menegakkan ajaran-ajaran ulama-ulama terdahulu (fiqh) .

Sejarah undang-undang Islam menunjukkan bahawa terdapat perbezaan antara Shariah (kekal dan tidak berubah sebagaimana yang diturunkan kepada Rasulullah saw) dan fiqh (pentafsiran shariah oleh kaum manusia melalui proses ilmu undang-undang dan agama). Fiqh, iaitu undang-undang Islam yang terpakai di kalangan umat Islam, sentiasa berkembang maju sepanjang zaman dan tidak bersifat tetap.

Undang-undang Shariah bersifat suci dan tidak berubah, manakala fiqh pula ialah hasil daripada usaha ilmu manusia. Hakikat bahawa setiap negara Islam mempunyai undang-undang yang berbeza menunjukkan bahawa undang-undang tersebut bukanlah undnag-undang shariah yang diturunkan tetapi ialah fiqh yang ditafsirkan dan dikanunkan oleh para manusia. Oleh yang demikian, undang-undang ini boleh diubahsuai bagi mencerminkan ajaran Al-Quran yang sebenar dan juga dapat membawa lebih kebaikan dan manfaat kepada masyarakat Islam hari ini.

Pembaharuan terhadap Undang-Undang Keluarga Islam seluruh dunia.

Kebanyakan peruntukan dalam Al-Quran mengenai perkahwinan dan perceraian adalah bersifat umum dan universal. Oleh yang demikian, ianya mempunyai ruang luas untuk pentafsiran . Para ulama terdahulu lebih terhad dalam pentafsiran mereka terhadap hak-hak wanita dalam keluarga kerana pengaruh sosiobudaya masyarakat ketika itu. Oleh kerana pengetepian dan penundukan kaum wanita adalah ciri-ciri universal dalam masyarakat, baik dalam masyarakat Islam mahupun masyarakat yang menganut fahaman lain, ulama pada masa itu menerapkan nilai-nilai patriarki dan fahaman budaya tersebut terhadap kontrak perkahwinan pada kebiasaannya (rujuk Jadual 2).

Bagaimanapun, para terpelajar masakini berpendapat bahawa fiqh manusia mengandungi beberapa kelemahan, terutamanya kerana ia mencerminkan konteks dan norma-norma social yang lampau, dan masyarakat hari ini perlu mengambilkira pengalaman dan keadaan semasa apabila menguatkuasakan objektif shariah (maqasid al shariah). Justeru itu, wanita dan lelaki perlu mempunyai hak-hak dan tanggungjawab yang samarata.

Sejak pertengahan abad ke 20, arah pembaharuan undang-undang ialah untuk menegakkan kesamarataan hak dan keadilan dalam Al Quran, dan bukannya terikat bulat-bulat kepada pentafsiran masa lampau.

Contoh-contoh termasuk:

* Reformasi terhadap undang-undang berdasarkan kesamarataan hak.
Pada Oktober 2004, Pasukan Tugas Khas yang dibentuk oleh Kementerian Hal Ehwal Agama Indonesia mengemukakan satu deraf alternatif kepada Kompilasi Hukum Islam negara tersebut – deraf tersebut dirumus berdasarkan kesamarataan hak antara jantina.

Pada Februari 2004, kerajaan Morocco mengumumkan pembaharuan utama terhadap Undang-undang Keluarga (mudawwana) yang “selaras dengan semangat agama kita yang bertoleransi dan tolak ansur...yang bertujuan menghapuskan ketidakadilan terhadap wanita, melindungi hak kanak-kanak dan menjaga kehormatan dan maruah lelaki.” Undang-undang tersebut menegakkan prinsip kesamarataan hak antara lelaki dan wanita, membolehkan poligami hanya dengan syarat-syarat ketat dan tertakluk kepada pengawasan kehakiman yang menjadikan amalan poligami hampir mustahil berlaku; membenarkan perceraian kepada kedua-dua pihak suami dan isteri dengan alasan tidak kesefahaman, melambangkan keprihatinan terhadap keadilan dan kesaksamaan dalam undang-undang dan memperkukuhkan hak-hak tambahan dan perlindungan bagi kanak-kanak.

Pada tahun 2001, Turki menggubal Kanun Sivil yang memberi definasi “keluarga” sebagai satu kesatuan yang berdasarkan perkongsian samarata antara pasangan suami-isteri yang secara bersama-sama menguruskan rumahtangga tersebut dengan kuasa samarata dalam membuat keputusan. Pindaan perlembagaan tahun 2001 mengolah semula definasi keluarga sebagai entiti yang berdasarkan kesamarataan hak antara pasangan dalam rumahtangga .Kerajaan baru di bawah pimpinan Parti Kemajuan dan Keadilan Islam menerima pembaharuan-pembaharuan tersebut dan dalam tahun 2004 Parti tersebut meminda Kanun Keseksaan (Penal Code) bagi menyelaras kesamarataan hak antara jantina dan perlindungan terhadap hak wanita terutamanya yang berkaitan dengan hak –hak seksual dan tubuh badan.

* Perceraian
Pada Januari 2000, kerajaan Mesir menggubal undang-undang yang membenarkan wanita bercerai (khul’) dengan sebab ketidaksefahaman. Dengan itu, pihak isteri yang memohon perceraian tidak lagi terpaksa menunggu keputusan mahkamah yang dibuat berdasarkan bukti-bukti substantif dan keterangan sokongan berkenaan layanan buruk atau salah laku secara fizikal dari suami, sebaliknya permohonan mengikut undang-undang ini dibenarkan sebaik sahaja pihak isteri mengembalikan mahr (mas kahwin).

Kanun Status Peribadi Tunisia 1956 menghapuskan semua bentuk perceraian di luar Mahkamah berdasarkan firman Allah dalam Al Quran. (iaitu dalam Al Baqarah 2:29 dan An Nisa 4:35)

Pada tahun 1967, Mahkamah Agung Pakistan, dengan berpandukan ayat-ayat Quran yang tersebut di atas, telah memperluaskan hak wanita dalam perceraian, dengan memutuskan bahawa Mahkamah boleh menghukumkan khul’ tanpa kerelaan suami, sekiranya Mahkamah mendapati bahawa adalah mustahil bagi pihak-pihak tersebut mencapai keharmonian dalam perkahwinan.

* Poligami
Beberapa negara menghadkan amalan poligami berdasarkan pentafsiran Surah An Nisa 4:3 dan 4:129, di mana dikhuatiri akan wujud ketidakadilan di kalangan isteri-isteri dalam hampir semua kes poligami. Oleh itu, amalan poligami harus dibanteras atau dikawal dengan syarat-syarat ketat serta terhad kepada situasi dan keadaan yang benar-benar luarbiasa.

Kanun Status Peribadi Tunisia 1965 menyatakan bahawa poligami adalah tidak dibenarkan sama sekali.

Undang-undang Jordan membenarkan isteri meletakkan syarat dalam kontrak perkahwinan bahawa suami tidak dibenarkan berkahwin dengan wanita lain dan isteri berhak untuk perceraian sekiranya suami ingkar terhadap syarat tersebut.

Kebanyakan negara termasuk Malaysia meletakkan syarat bahwa poligami tertakluk kepada kebenaran Mahkamah, berdasarkan syarat-syarat dan peraturan-peraturan tertentu yang boleh dikuatkuasakan dengan ketat.

* Syarat-syarat dalam Kontrak Perkahwinan (ta’liq)
Kebanyakan negara-negara di Timur Tengah (termasuk Iraq, Jordan, Syria dan Arab Saudi), benua kecil Indo-Pakistan dan Asia Tenggara membenarkan pihak-pihak dalam perkahwinan untuk bersetuju terhadap syarat-syarat dalam kontrak perkahwinan; perlanggaran syarat-syarat boleh dijadikan alasan untuk perceraian secara ta’liq.

Contoh syarat termasuk: suami tidak dibenarkan berkahwin dengan wanita lain ketika masih berkahwin dengan isteri pertama, suami mesti memperuntukkan wang untuk sara hidup, suami tidak boleh melayan isteri secara kejam atau memukul isteri . Ta’liq telah digunakan sejak zaman dahulu, contoh terbaik ialah dalam kes Sukayna bt Hussein, cicit kepada Nabi Muhammad s.a.w, tetapi kemasukan syarat-syarat tambahan dalam kontrak perkahwinan bagi melindungi hak-hak wanita tidak dipupuk secara meluas di Asia Tenggara.

* Peruntukan Kewangan
Pindaan tahun 1992 terhadap Undang Undang Perceraian Iran membenarkan bayaran terhadap tugas-tugas rumahtangga (dikira dengan meletakkan nilai/harga terhadap kerja rumah) untuk kerja-kerja yang dilakukan oleh isteri sepanjang tempoh perkahwinan, sekiranya perceraian berlaku bukan dengan kehendak isteri atau bukan kerana kesilapan isteri.

Malaysia memperuntukkan pembahagian harta sepencarian. Isteri yang tugas-tugasnya di rumah secara tidak langsung menyumbang kepada keupayaan suaminya untuk memperoleh harta, berhak menuntut bahagian sepertiga dari harta yang diperolehi semasa perkahwinan. Isteri berhak menuntut seperdua dari harta jika dapat dibuktikan bahwa beliau menyumbang secara langsung terhadap perolehan harta tersebut. Tuntutan boleh dibuat setelah berlaku perceraian atau sebelum suami berkahwin lain (poligami).

Kenapa perlunya pembaharuan terhadap Undang-Undang Keluarga Islam di Malaysia?

Undang-Undang Islam di Malaysia perlu diperbaharui kerana ianya mendiskriminasi terhadap kaum wanita (rujuk Jadual 3). Walaupun ajaran dalam Quran menyatakan dengan jelas bahawa lelaki dan wanita itu adalah samarata, peruntukan undang-undang pula menunjukkan hak lelaki melebihi hak wanita. Pindaan terhadap Undang-Undang Keluarga Islam di kebanyakan Negeri sejak tahun 1990an lebih mundur dan tidak menyokong hak wanita, malahan lebih memudaratkan dan bukannya memanfaatkan mereka, oleh itu ia menunjukkan perlunya pembaharuan terhadap undang-undang tersebut.

Diskriminasi dan ketidaksamarataan hak boleh dilihat dari peruntukan-peruntukan mengenai:
-Umur untuk berkahwin - wanita boleh berkahwin pada umur yang lebih muda dari lelaki, tiada had umur minima untuk berkahwin di negeri Perak.
-Ijbar (kahwin paksa) di Kelantan dan Kedah, sekiranya wanita tersebut masih anak dara, wali mujbir (bapa atau datuk sebelah bapa) boleh menikahkan wanita tersebut dengan seorang lelaki yang sekufu tanpa persetujuan wanita tersebut.
-Pendaftaran perkahwinan - sesuatu perkahwinan itu boleh didaftarkan walaupun bertentangan dengan undang-undang.
-Saksi - Hanya lelaki boleh menjadi saksi dalam perkahwinan.
-Poligami - seorang lelaki boleh berkahwin dengan 4 orang wanita, dengan tertakluk kepada beberapa syarat di sesetengah negeri.
-Nusyuz - hanya isteri sahaja yang boleh dihukum kerana nusyuz, bukan suami, walaupun dalam Quran ada menyebut nusyuz untuk menjelaskan perbuatan suami, undang-undang di setengah negeri tidak menjelaskan apakah perbuatan yang mensabitkan nusyuz.
-Perceraian - suami boleh menceraikan isteri tanpa persetujuan atau kerelaan isteri, di luar mahkamah, isteri hanya boleh bercerai dengan persetujuan suami atau melalui prosiding mahkamah yang berlarutan.
-Mut’ah (pampasan kewangan dari suami kepada isteri dibayar setelah berlaku perceraian dengan talaq atau dengan sebab kesalahan pihak suami): Jumlah pada kebiasaannya agak rendah dan tidak wajar, walaupun suami mempunyai sumber kewangan; jumlah ditentukan mengikut budi bicara Mahkamah.
-Hak penjagaan - hak penjagaan anak di sisi undang-undang sentiasa dengan suami, tidak pernah dengan isteri, atau dikongsi oleh kedua pihak.

Undang-undang negara dan undang-undang antarabangsa menghendaki supaya pembaharuan dibuat. Perlembagaan Persekutuan melarang diskriminasi berdasarkan jantina. Undang-undang antarabangsa termasuk Konvensyen bagi Menghapuskan Sebarang Bentuk Diskriminasi Terhadap Wanita (CEDAW) yang diiktiraf oleh kerajaan Malaysia, menuntut supaya negara-negara bertindak menghapuskan diskriminasi terhadap wanita dan mewujudkan kesamarataan hak antara lelaki dan wanita.

Pembaharuan yang berterusan

Apabila cadangan untuk pembaharuan terhadap undang-undang Islam dikemukakan, seringkali wujud tentangan dan kebimbangan bahawa agama Islam itu sendiri akan berubah. Walaupun difahami bahawa ramai yang berpendapat “undang-undang Islam” adalah suci dan tidak boleh diubah, renungan secara terperinci dan mendalam terhadap sejarah dan perkembangan undang-undang tersebut menunjukkan bahawa pembaharuan terhadap undang-undang tersebut tidak akan menggugat Islam kerana undang-undang ini adalah fiqh fahaman manusia, bukannya undang–undang asal sebagaimana yang diwahyukan. Prinsip shariah yang asas adalah muktamad, manakala prinsip fiqh pula, yang merupakan pentafsiran manusia mengenai prinsip asal shariah, tidaklah bersifat muktamad. Oleh yang demikian, fiqh boleh dan telah, sejak berzaman-zaman lagi diubahsuai supaya lebih selaras dengan ajaran Al Quran dan Sunnah dengan juga mengambilkira masyarakat Muslim hari ini.

Arah pembaharuan undang-undang di kalangan umat Islam di seluruh dunia bukanlah suatu yang luarbiasa. Pihak berkuasa undang-undang dan agama di negara-negara Islam lain mengakui terdapat aspek-aspek permasalahan dalam undang-undang keluarga mereka yang terkini dan sudah atau sedang memperbaharuinya supaya lebih adil dan saksama. Permulaan ke arah pembaharuan undang-undang adalah satu langkah yang tepat bagi Malaysia.